Mizoram before statehood

Tûn hmá-a Mizorama vái lo len hmá chuan Mizote hi an Lalte awpna hnuai-ah mahni-a ro inrèlin an awm ṭheuh a. Mizo zawng zawngin Sáp-ho hnuaia awm ái chuan an Lalte hnuai-a awm zél chu an duh vek a; Mahse, chú an duhna chuan kal zél theih lohna chin nei-in kum 1890-ah British Sorkar chuan sipai chakna hmangin an rawn bei tá a. Mizoten an hneh loh avàngin an ram chu láksakin an awp tá a ni.

British sorkar chuan awmze nei lo-in rei an awp lo va. British India chhĂşnga inawp dĂ n an lo siam, “Scheduled District Act, 1874” chu hmang tĂąrin kum 1898 khán an lo tifel tawh a. ChĂş dĂ n chuan British Sorkar chu ram leilung neitĂş nihna a pè a. Tin, Mizo Lalte chu an ram enkawl tĂąr ramrite rinfelsak theihna leh, a áą­Ăşl a nih chuan bĂ n theihna thlengin thĹ© a pè ni-a hriat a ni bawk.

Tin, kum 1935 khán British Parliament chuan British India-a Province tinte ro-inrèl dĂ n tĂąr “Provincial Autonomy Act” chu a pawm (pass) a. ChĂş dĂ n chuan phalna a pĂŞk angin “British India-a hnam hnufual, vĂ ntláng rorèlna la tlin lova ngaihte awmna ram bial (region) te chu Provincial Legislature zawm lovin, Excluded Area-ah British lal berin a puang thei ang” tih a ni. Chumi dĂ n ang chuan kum 1936 khán hetiang order hi siam a ni “By Order of the King’s Most Excellent Majesty in Council, Lushai Hill was declared to be an excluded Area under the Government of India Act, by order 348 dated April 15, 1936” ti-in. Tichuan, excluded area awmzia chu Assam provincial Legislature-a telh nih vè loh emaw ái-awh nei vè lo ram tihna a ni.

HĂ© thupĂŞk (order) copy hi Lushai Hills District Cover Pu Anthony Gilchrist McCall (7th January, 1895 – 8th May, 1978) Mizoram Bawrhsáp lehkhabu chhuah phĂŞk 2 na-ah pawh chhuah a ni. HĂ© lehkhabu hi tihchhuah atán Secretary to the Governor of Assam lehkhá No.4720 G.S. of 7.11.1938-in a rawn pawmpui tá a ni. Anthony Gilchrist McCall hi Indian Civil Service Officer leh British Military Officer a ni.

Tichuan, Mizoram chu British-ho awp lái chuan British India hnuai-a Assam province chhĂşnga awm ngèi a ni tih chu phat rual a ni lo. Kum 1898-ah chhim leh hmĂ r suihfin a ni a. Government of India Act of 1919 leh 1935 hnuai-ah chuan hĂ© hmun hi “Backward Tract” ti-a dah a ni. Tin, kum 1898 vĂŞkah hian Mizoram Bawrhsáp hmasa ber ni tĂąrin Capt. J. Shakespear chu ruat a ni. A hnĂş-ah “Excluded Area” ah dah a ni bawk. Hemi “Excluded District” nihna ni April 1, 1937-ah hman áą­an a ni. Hei hian chiang takin Assam Provincial Legislature aáą­angin paih a ni tih leh a hranpĂ -in British-in a enkawl a ni tih a lantĂ®r.

Indopui pahnihna (1939 – 1945) lái khan Mizoram chu ramri depah a awm avĂ ngin a rálmuang lo hlĂŞ mai a. Japan sipaiten 1942-ah Burma an lák hnĂş phei kha chuan Mizoram hi a hmun ngaihtuahawm takah a chang chho zui tá a. Aizáwl Bawhsap (Superintendent) Anthony Gilchrist McCall chuan “Total Defence Scheme” siamin Mizo Lal 300 chuang a ko kháwm a. Japan sipaite lo do lĂŞta inbuatsaih dĂ n tĂąr ruahmanin “Scorched Earth Policy” an duang a. Japan sipaite chu khua-ah an lĂşt a nih pawhin khaw chhĂşnga ei tĂąr an hmuh loh nána thil awm ang ang te hĂ l chhiat veka tlĂ n chhuahsan leh a remcháng lái-a lo lambunte pawh a tel a ni.

British Officer-te kaihhruaina hnuai-ah Lushai Brigade dinin an hnĂ  ber pawh Chin Hills vela Japan sipaite chĂ©t tlat dĂ n zir a ni a. ‘Lushai Scouts’ ti pawhin hriat an ni áą­hĂ®n. Battle of Imphal-a Japan sipaite chĂŞt chhiat chhan pawh kha anni vĂ ng hi a ni ti pawhin kan sawi thei ang. A chhan chu Burma aáą­anga Japan sipaite ei tĂąr kengtĂşte kha tibuai-in an lo kah áą­hĂ®n vĂ ng a ni. Tláng rama British sipai chetláte kha an kaihhruaina tel lo-in an awm thei meuh lo bawk. Mizo tlangvál tam takin Assam Rifles leh Assam Regiment an zawm a. Havildar Rosama phei chu Burma-a Japan sipaite nèn an inbeihna-ah huaisen takin Japan hmá-ah dinga a thih phah avĂ ngin Military Medal pĂŞk a ni.

Kum ruk zet an indo hnĂş chuan May ni 8-9, 1945-ah Germany chu a tláwm tá a. Japan pawh chu America-in an khawpui pahnih Hiroshima (August 6, 1945) leh Nagasaki (August 9, 1945) ah Atom Bomb an thlâk avĂ ngin a áą­ang thei ta lo a; September ni 2, 1945-ah chuan an tláwm phah bawk. Hmun hrang hranga kal Mizo sipaite chuan rilru thar nèn Mizoram chhĂşng an rawn rap leh tá a. Ram tam takah zalenna-in thlĂ  a zár a. Lushai Hills (Mizoram) pawhin inráş˝lbĂ wlna thar a mamawh ni-in an rawn hre ta a. TĂ»n hmá-a political party pawh din phal lohnate chu thlah dulin mipuite pawhin politics an ngaihtuah áą­an a. Kum 1946-ah Pu R. VĂ nlĂ wma chuan A. MacDonald, Superintendent hnĂ©nah political party din phalna a dĂ®l a. Bawrhsap chuan April 9, 1946-ah chuan phalna a pe ta hlauh a ni. A tirah chuan a hmingah “Mizo Commoners Union” tih rawt a ni a. Mahse, April 25, 1946-ah záu záwka mipui koh kháwmna, M.E. Sikulpui-a neihah chuan, party hming atán “Mizo Union” ti-a nemngheh a ni tá a ni. 

President         :           Pu PachhĂşnga

Vice-President :           Pu Lalhèma

Gen. Secy.       :           Pu R. VĂ nlĂ wma

Asst. Secy.      :           Pu Lalbuaia

Treasurer        :           Pu Thanga

Fin. Secy.        :           Pu Lalhmingthanga

 

Chhim lam hruaitĂşte:

President         :           Pu Ch. SáprĂŁwnga

Vice-President :           Pu R. Dengáą­huama

Secreatry         :           Pu H. VĂ náą­huama

Aizáwl hmunpui hruaitĂşte chuan Mizo Union General Assembly hmasa ber neih ni atán ni 24-25.9.1946 an ruat a. A hmun atán Sikulpui, Aizáwl ruat a ni. Ni 24.9.1946-ah rorèlna neih a ni. Ni 25.9.1946-ah inthlanna neih a ni a. A hmá-a Ad hoc-a an hotu lo dah tawh Asst. Secretary hnĂ  leh Financial Secretary hnĂ  chu paih a ni a. 

Hotu thlan tharte chu a hnuaia mite hi an ni.

President         :           Pu Lalhèma

Gen. Secy.       :           Pu R. VĂ nlĂ wma

Treasurer        :           Pu Lalbuaia

November 15, 1946 inthlana tlingte:

President                     :           Pu Khawtinkhuma MA

Vice-President            :           Pastor Záirema B.Sc. B.D.

General Secy.              :           Pu H. VĂ náą­huama

Treasurer                    :           Pu Lalbuaia

 __________________________________

1898    :    Chhim leh hmĂ r chu suihfinin 'Lushai Hills District of Assam' ti-a vuah a ni.

1952    :    Assam hnuai-ah Mizo (Lushai Hills) District Council neih a ni.

April, 1954    :    Lushai Hills District (Change of Name Act) 1954 hmangin Lushai Hill chu Mizo District tih a ni.

January 1972    :    Union Territory-ah Mizo District chu hlĂ nkĂ i a ni a. Mizoram ti-in a hming thlák a ni.

February 20, 1987    :    State puitling ni tĂąra hlĂ nkĂ i a ni ta.

___________________________________

 Thank you for your time.