Indiaa British-te lokal dan

    December 31, 1600 khán Queen Elizabeth I England Lalnu chuan East India Company hnĂ©nah KhawvĂ©l chhak lama sumdĂ wn phalna ‘Royal Charter’ a pè a. Hemi kum hi ‘British Colonial History’ ináą­anna a ni e ti pawhin sawi ta ila a dik thui viau Ă wm e. Tichuan, February 13, 1601-ah sumdáwng lawngte chuan England chhuahsanin khawchhak lam panin an kal tá a. A huho-a kal chhuakte hi Merchant Adventures ti-in an ko a ni.

Lawng pangáte chu:

1.   Red Dragon – Lawng lian ber (Rálthuam leh lĂ ipui eng emaw zât a phur thei)

2.     Hector – India ram (Surat) thleng hmasa ber

3.     Ascension

4.     Susan

5.     Gift (Guest ti-a koh bawk) – Lawng mamawh leh ei tĂąr phurtĂş

    Royal Charter chuan (phalna thuziak ti mai ila) East India Company hnĂ©nah kum 15 chhĂşng atán Cape of Good Hope (Africa hmĂ r thlang lama awm) aáą­anga khawvĂŞl chhak lam zawng zawngah England áiawha sumdĂ wn phalna a pè a.

    HĂ©ng lawngrualte hi kĂ ihruaia hotĂ» ber ni tĂąrin Sir James Lancaster, tuipuia tawnhriat ngah leh mihuaisen tak chu thlan chhuah a ni bawk. Hetih hun lái hian tuipuia zin chhuakte chuan thla tam tak an thang áą­hin avĂ ngin Vitamin C an tlachham fo a. ChĂş harsatna chu pumpelh tĂąrin James Lacaster chuan Red Dragon-a chuangte hnĂ©nah nĂ®tin Nimbu tui (lemon juice) a pe thlap thlap áą­hĂ®n. Lawng danga chuangte erawh an thih fo lái-in Red Dragon-a chuangte erawh chuan hrisáş˝l takin hun an hmang tlat thung.

James Lancaster-a hnúhmá:

1.     India rap lo-in Sumatra leh Bantam (Indonesia) a thleng.

2.     A thlenna hmunah sundĂ wnna hmun (factory) a din.

3.     Black Pepper (Mizote chuan Thinghmarchá kan ti mai a) tam tak hĂ wnin London a thlenpui a. Sum       tam tak a lákluh phah.

4.     British lal thar James I chuan a hnathawh ropui tak avĂ ngin “Knighthood” (Sir) nihna a pè.

2nd Voyage

    Lawnga zin chhuah vawi hnihna (2nd Voyage, 1604 – 1606)-ah chuan a hmá-a lawng an hmante tho kha an hmang nawn a. Lancaster-a áiawh tĂąrin Sir Henry Middleton ruat a ni thung. Lancaster kha chu Company Director ni tĂąrin a awm a. Susan leh Hector lawngte chuan Bantam (Java)-ah thlĂ i hnah, hmarchá leh thil dang dang (spices) an lák kháwm zawh hnĂş-ah England panin an kĂ­r hmasĂ  a. Red Dragon leh Ascension lawng hmangin Sir Henry Middleton-a te chuan lawngpár (clove) leh ‘Nutmeg’ zawng khĂ wmin hun an hmang bawk a. An tih tĂąr ang angte an tih zawh chuan England panin an chhuak a. Susan lawng erawh kawng lakah a chhiat hlauh avĂ ngin a pil a. A chhĂşnga chuangte erawh chhanchhuah vek an ni.

    Hetia an zin hmasakna-ah te hlawhtlinna tam tak hmuh a nih avĂ ng hian British ho-in sumdĂ wnna lian záwk bawhzui záş˝l duhna leh phĂąrna an nei nasa ta hlĂŞ a.

3rd voyage

    Kum 1607 a inher chhuah hnĂş-ah East India Company, London-a bu khuar chuan India ram chu mutmawh hnĂ rmawha an neih tâk tlat avĂ ngin a vawi thumna (3rd voyage) atán lawng rual tirh chhuah leh an rilrĂ»k a. Mahse, hemi áą­um hian lawng pathum hmang tĂąrin ruahman a ni thung.

1.     Red Dragon (Captain John Kneelin-a’n a ho)

2.     Hector (Captain William Hawkins-a’n a ho)

3.     Consent (Captain Middleton-a’n a ho)

    An tum ber chu khawchhak lama chawhmeh tihtuina leh bĂ wlhlo rimtui chi hrang hrang (spices) zawn chauh ni lo-in India ram siam puan (Cotton textiles) a tam thei ang ber lĂ kkháwm a ni.

India an thlen kum – August 24, 1608

An thlenna hmun – Surat Port (Gujarat)

India ram leilung rap hmasa ber lawng hming – Hector

Harsatna an tawh – Portuguese-ten duh lo-in an lo dang. Lawnga chuang mi áą­henkhat an lo man bawk.

4th Voyage

    Kum 1608-ah váş˝k hian tuipui-a zin vawi lina (4th Voyage) ni tĂąrin lawng pahnih Ascension (Captain Alexander Sharpeigh-a hruai) leh Union (Captain Richard Rowless-a hruai) tirh chhuah leh an ni a. Ascension lawng chuan August 1609-ah Surat bul, (Gulf of Khambat) an thleng a. Ṭiau dĂşpah (sandbank) tángin lawngin a chhiat phah a. Mahse lawng dang an ken telleh tĂ© záwkte hmangin an inthiar chhuak deuh vek hman a. Sharpeigh-a ho-in (mi 62 vĂ©l) harsa takin William Hawkins-a chènna an thleng thei hrâm a ni. Ṭhenkhat lawng chhiat lái-a zĂş rĂąi, hri (pestilence / disease), Portuguese sipaite man tih loh chu him takin an chhuak vek a ni. Union lawng erawh kha chu Sumatra panin a chhuak a. Hri (pestilence / disease) leh tualchhĂşng indonate avĂ ngin nunna an chán nasá a. England lama an kìr leh pawhin France tuipui kamah an lawng a chhe leh a. A chhĂşnga chuangte an thi deuh vek bawk.

William Hawkins England-ah a háw

    Chutiang boruak kára sumdĂ wnna din chu thil harsa tak ni-in Captain Hawkins chuan a ring tá a. Hetih hun lái-a India ram thununtĂş ber leh Agra-a awm Mughal Lal / Emperor (Jahangir) a pan ta cháwt a. Kum 1609-ah Jahangir chu a va hmu ta nghĂ© nghĂ© a ni. Turkish áą­awng thiam tak a nih avĂ ngin an thĂş pawh a inhmu viau a. Lal thar James I-a lehkhá pawh a hlĂ n a. Jahangir pawh a lakah a lĂŁwm ĂŞm ĂŞm a ni. Jahangir chuan William Hawkins chu ngainá-in a kìr leh mai a hlau a. A chĂ m hlen theihna tĂąrin Miriam Khan, Armenian Christian thlah, Mughal Lal ina khawsĂ  chu kum 1609-ah nupui-ah a neihtĂ®r a. Miriam Khan hi Mubarak Shah fanĂą a ni. A duhsak ĂŞm avĂ ngin “English Khan” ti-in a sawi áą­hìn. Lal inah kum hnih dáwn an chèn lái-in Portugal-ho chuan Jahangir-a lakah amah sawichhiatna nasa takin an thlen reng a. “English-ho hi an rinawm lo” tì te-in an hĂŞk a. ChĂş chuan Jahangir-a rilru puthmang thlák hret hretin kum 1612 January thlĂ -ah Surat Port aáą­angin William Hawkins-te nupa chu England panin a hĂ wtĂ®r tá a ni. William Hawkins pawhin Farman hlawh chhuah a tum ber chu Portuguese-ho vĂ ngin a hmu thei ta bawk si lo a. Kum 1613-ah England thlen hmá deuhin kawng lakah / tuipui-ah William Hawkins chu a boral a. Miriam Khan hi India mi, England thleng hmasĂ  (1614) leh hnathawk hmasa ber a lo ni tá a ni. A ruala thleng Peter Pope chu naupang mai a la ni thung. Peter Pope tih hi a mimal hming a ni a. Tin, Peter Pope hi India mi, England-a lehkhabu chhuah hmasa ber a ni bawk. Latin Sermon pakhat chu “Virginia’s God be Thanked” ti-in kum 1622-ah a tlángzarh a ni.

Battle of Swally (1612)

    England aáą­angin Thomas Best chu India-ah tirh chhoh a ni a. A kaihhruaina-in kum 1612, November 29 leh 30-ah British-ten Surat bul tuipui-ah Portugal-ho an hneh tâk avĂ ngin Surat-ah sumdĂ wnna hmun din phalna an dawng ta chauh a ni. HĂ© indona hi tuipui thununtĂş nih inchuhna ‘Battle of Swally’ ti-a koh a ni. British lam chu Thomas Best-an a ho a. Lawng pahnih Red Dragon leh Osiander an hmang. Portugal-ho erawh chuan lawng lian pali (4) leh lawng táş˝ sawmhnihparuk(26) an hmang thung.

Indona rah chhuah:

1.     Portugal-ho kha Jahangir-a’n tuipui-a hneh rual loha a ngaih áą­hinte an ni a. An tlĂ wm avĂ ngin British-ho chakzia a hriat phah.

2.     British-ho chu thuthlung (Farman) siampui-in kum 1613-ah Surat hmunah sumdĂ wnna hmun nghet (Permanent factory) din phalna a pè. Hei hi Farman ang tak tak leh lian tham ni lo-in tualchhĂşng inremna ang chauh a ni rih. Godown din phalna ang vĂ©l a ni Ă wm e.

3.     Indian Navy (tuipui chunga sipai) din duhna Indian Lalten an nei.

    Thomas Best (ani hi tuipui lama naval captain / commander chauh a ni) a hĂ w hnĂş kum 1615 September-ah Thomas Roe chuan India a thleng a. Jahangir zui-in Agra, Ajmer leh hmun dang dangah kum thum  zet (1615 – 1618) a khawsa zui a. Jahangir ngainat a hlawhin “Farman” (Mughal Lal thuchhuah pawimawh) chu kum 1618-ah a hmĂą a ni. Tichuan Britih-ho chuan zalèn takin Surat, Agra, Ahmedabad leh Broach-ah te sumdĂ wn phalna an hmu thei tá a. Chuta áą­anga lo lang chiang tá chu, “Farman” hmasa ber hmutĂş chu Thomas Best (January 1613) a ni ná-in, rampum anga “Imperial Farman” dawng / hmu hmasa ber chu Thomas Roe (1618) a ni a. Hei hi “Farman” tak tak anga chhĂ l a ni a. Kum 1717-ah Mughal Lal Farrukhsiyar chuan British-ho hnĂŞnah “Golden Farman” a pe bawk♦