December 31, 1600 khán Queen Elizabeth I England Lalnu chuan East India Company hnĂ©nah KhawvĂ©l chhak lama sumdĂ wn phalna ‘Royal Charter’ a pè a. Hemi kum hi ‘British Colonial History’ ináąanna a ni e ti pawhin sawi ta ila a dik thui viau Ă wm e. Tichuan, February 13, 1601-ah sumdáwng lawngte chuan England chhuahsanin khawchhak lam panin an kal tá a. A huho-a kal chhuakte hi Merchant Adventures ti-in an ko a ni.
Lawng pangáte chu:
1. Red Dragon – Lawng lian ber (Rálthuam leh lĂ ipui eng emaw zât a phur thei)
2. Hector – India ram (Surat) thleng hmasa ber
3. Ascension
4. Susan
5. Gift (Guest ti-a koh bawk) – Lawng mamawh leh ei tĂąr phurtĂş
Royal Charter chuan (phalna
thuziak ti mai ila) East India Company hnénah kum 15 chhúng atán Cape of Good
Hope (Africa hmĂ r thlang lama awm) aáąanga khawvĂŞl chhak lam zawng zawngah England
áiawha sumdà wn phalna a pè a.
Héng lawngrualte hi kà ihruaia
hotĂ» ber ni tĂąrin Sir James Lancaster, tuipuia tawnhriat ngah leh mihuaisen tak
chu thlan chhuah a ni bawk. Hetih hun lái hian tuipuia zin chhuakte chuan thla
tam tak an thang áąhin avĂ ngin Vitamin C an tlachham fo a. ChĂş harsatna chu
pumpelh tùrin James Lacaster chuan Red Dragon-a chuangte hnénah nîtin Nimbu tui
(lemon juice) a pe thlap thlap áąhĂ®n. Lawng danga chuangte erawh an thih fo lái-in
Red Dragon-a chuangte erawh chuan hrisẽl takin hun an hmang tlat thung.
James Lancaster-a hnúhmá:
1. India rap lo-in Sumatra leh Bantam (Indonesia) a thleng.
2. A thlenna hmunah sundĂ wnna hmun (factory) a din.
3. Black Pepper (Mizote chuan Thinghmarchá kan ti mai a) tam tak hà wnin London a thlenpui a. Sum tam tak a lákluh phah.
4. British lal thar James I chuan a hnathawh ropui tak avĂ ngin “Knighthood” (Sir) nihna a pè.
2nd Voyage
Lawnga zin chhuah vawi hnihna (2nd Voyage, 1604 – 1606)-ah chuan a hmá-a lawng an hmante tho kha an hmang nawn a. Lancaster-a áiawh tĂąrin Sir Henry Middleton ruat a ni thung. Lancaster kha chu Company Director ni tĂąrin a awm a. Susan leh Hector lawngte chuan Bantam (Java)-ah thlĂ i hnah, hmarchá leh thil dang dang (spices) an lák kháwm zawh hnĂş-ah England panin an kĂr hmasĂ a. Red Dragon leh Ascension lawng hmangin Sir Henry Middleton-a te chuan lawngpár (clove) leh ‘Nutmeg’ zawng khĂ wmin hun an hmang bawk a. An tih tĂąr ang angte an tih zawh chuan England panin an chhuak a. Susan lawng erawh kawng lakah a chhiat hlauh avĂ ngin a pil a. A chhĂşnga chuangte erawh chhanchhuah vek an ni.
Hetia an zin hmasakna-ah te hlawhtlinna tam tak hmuh a nih avà ng hian British ho-in sumdà wnna lian záwk bawhzui zẽl duhna leh phùrna an nei nasa ta hlê a.
3rd voyage
Kum 1607 a inher chhuah hnĂş-ah East India Company, London-a bu khuar chuan India ram chu mutmawh hnĂ rmawha an neih tâk tlat avĂ ngin a vawi thumna (3rd voyage) atán lawng rual tirh chhuah leh an rilrĂ»k a. Mahse, hemi áąum hian lawng pathum hmang tĂąrin ruahman a ni thung.
1. Red Dragon (Captain John Kneelin-a’n a ho)
2. Hector (Captain William Hawkins-a’n a ho)
3. Consent (Captain Middleton-a’n a ho)
An tum ber chu khawchhak lama chawhmeh tihtuina leh bà wlhlo rimtui chi hrang hrang (spices) zawn chauh ni lo-in India ram siam puan (Cotton textiles) a tam thei ang ber là kkháwm a ni.
India an thlen kum – August 24, 1608
An thlenna hmun – Surat Port
(Gujarat)
India ram leilung rap hmasa ber
lawng hming – Hector
Harsatna an tawh – Portuguese-ten duh lo-in an lo dang. Lawnga chuang mi áąhenkhat an lo man bawk.
4th Voyage
Kum 1608-ah vẽk hian tuipui-a zin vawi lina (4th Voyage) ni tùrin lawng pahnih Ascension (Captain Alexander Sharpeigh-a hruai) leh Union (Captain Richard Rowless-a hruai) tirh chhuah leh an ni a. Ascension lawng chuan August 1609-ah Surat bul, (Gulf of Khambat) an thleng a. Ṭiau dúpah (sandbank) tángin lawngin a chhiat phah a. Mahse lawng dang an ken telleh té záwkte hmangin an inthiar chhuak deuh vek hman a. Sharpeigh-a ho-in (mi 62 vél) harsa takin William Hawkins-a chènna an thleng thei hrâm a ni. Ṭhenkhat lawng chhiat lái-a zú rùi, hri (pestilence / disease), Portuguese sipaite man tih loh chu him takin an chhuak vek a ni. Union lawng erawh kha chu Sumatra panin a chhuak a. Hri (pestilence / disease) leh tualchhúng indonate avà ngin nunna an chán nasá a. England lama an kìr leh pawhin France tuipui kamah an lawng a chhe leh a. A chhúnga chuangte an thi deuh vek bawk.
William Hawkins England-ah a háw
Chutiang boruak kára sumdĂ wnna din chu thil harsa tak ni-in Captain Hawkins chuan a ring tá a. Hetih hun lái-a India ram thununtĂş ber leh Agra-a awm Mughal Lal / Emperor (Jahangir) a pan ta cháwt a. Kum 1609-ah Jahangir chu a va hmu ta nghĂ© nghĂ© a ni. Turkish áąawng thiam tak a nih avĂ ngin an thĂş pawh a inhmu viau a. Lal thar James I-a lehkhá pawh a hlĂ n a. Jahangir pawh a lakah a lĂŁwm ĂŞm ĂŞm a ni. Jahangir chuan William Hawkins chu ngainá-in a kìr leh mai a hlau a. A chĂ m hlen theihna tĂąrin Miriam Khan, Armenian Christian thlah, Mughal Lal ina khawsĂ chu kum 1609-ah nupui-ah a neihtĂ®r a. Miriam Khan hi Mubarak Shah fanĂą a ni. A duhsak ĂŞm avĂ ngin “English Khan” ti-in a sawi áąhìn. Lal inah kum hnih dáwn an chèn lái-in Portugal-ho chuan Jahangir-a lakah amah sawichhiatna nasa takin an thlen reng a. “English-ho hi an rinawm lo” tì te-in an hĂŞk a. ChĂş chuan Jahangir-a rilru puthmang thlák hret hretin kum 1612 January thlĂ -ah Surat Port aáąangin William Hawkins-te nupa chu England panin a hĂ wtĂ®r tá a ni. William Hawkins pawhin Farman hlawh chhuah a tum ber chu Portuguese-ho vĂ ngin a hmu thei ta bawk si lo a. Kum 1613-ah England thlen hmá deuhin kawng lakah / tuipui-ah William Hawkins chu a boral a. Miriam Khan hi India mi, England thleng hmasĂ (1614) leh hnathawk hmasa ber a lo ni tá a ni. A ruala thleng Peter Pope chu naupang mai a la ni thung. Peter Pope tih hi a mimal hming a ni a. Tin, Peter Pope hi India mi, England-a lehkhabu chhuah hmasa ber a ni bawk. Latin Sermon pakhat chu “Virginia’s God be Thanked” ti-in kum 1622-ah a tlángzarh a ni.
Battle of Swally (1612)
England aáąangin Thomas Best chu India-ah tirh chhoh a ni a. A kaihhruaina-in kum 1612, November 29 leh 30-ah British-ten Surat bul tuipui-ah Portugal-ho an hneh tâk avĂ ngin Surat-ah sumdĂ wnna hmun din phalna an dawng ta chauh a ni. HĂ© indona hi tuipui thununtĂş nih inchuhna ‘Battle of Swally’ ti-a koh a ni. British lam chu Thomas Best-an a ho a. Lawng pahnih Red Dragon leh Osiander an hmang. Portugal-ho erawh chuan lawng lian pali (4) leh lawng táş˝ sawmhnihparuk(26) an hmang thung.
Indona rah chhuah:
1. Portugal-ho kha Jahangir-a’n tuipui-a hneh rual loha a ngaih áąhinte an ni a. An tlĂ wm avĂ ngin British-ho chakzia a hriat phah.
2. British-ho chu thuthlung (Farman) siampui-in kum 1613-ah Surat hmunah sumdà wnna hmun nghet (Permanent factory) din phalna a pè. Hei hi Farman ang tak tak leh lian tham ni lo-in tualchhúng inremna ang chauh a ni rih. Godown din phalna ang vél a ni à wm e.
3. Indian Navy (tuipui chunga sipai) din duhna Indian Lalten an nei.
Thomas Best (ani hi tuipui lama naval captain / commander chauh a ni) a hĂ w hnĂş kum 1615 September-ah Thomas Roe chuan India a thleng a. Jahangir zui-in Agra, Ajmer leh hmun dang dangah kum thum zet (1615 – 1618) a khawsa zui a. Jahangir ngainat a hlawhin “Farman” (Mughal Lal thuchhuah pawimawh) chu kum 1618-ah a hmĂą a ni. Tichuan Britih-ho chuan zalèn takin Surat, Agra, Ahmedabad leh Broach-ah te sumdĂ wn phalna an hmu thei tá a. Chuta áąanga lo lang chiang tá chu, “Farman” hmasa ber hmutĂş chu Thomas Best (January 1613) a ni ná-in, rampum anga “Imperial Farman” dawng / hmu hmasa ber chu Thomas Roe (1618) a ni a. Hei hi “Farman” tak tak anga chhĂ l a ni a. Kum 1717-ah Mughal Lal Farrukhsiyar chuan British-ho hnĂŞnah “Golden Farman” a pe bawk♦

0 Comments