Richard Wurmbrand-a pian leh seilenna chanchin chu hetiang hi a ni: Bucharest, Romania ram khawpui berah March 24, 1909 khan Juda (Jewish) chhungkua aáą­anga a lo piang a ni. A unau mipa pali zinga a naupang ber a ni. A pian hnu reilotĂŞah an chhungkuain Istanbul, Turkey ramah an pem phei a. A pa hi sumdawng a ni áą­hin. A naupan laiin khawvel hri rapthlak tak (Spanish Flu epidemic) a leng a, chumi chuan a pa a lo laksak ta hlauh mai a. A pa a thih hnu hian an chhungkua chu Romania-ah bawk an lo let leh a ni. A seilen chhoh lai hian chhungkaw rethei tak an nih bakah ram leh khawvel boruak a ralmuang lo hle a. Retheihna leh hrehawmna karah hian naupang táş˝ a nih lai aáą­angin "Pathian a awm lo" tiin a ring tlat áą­hin a, Pathian ring lo (atheist) nghet tak a lo ni ta a ni. 

            Zirna: A fingin lehkha a thiam thei hlĂŞ a. A tet lai aáą­angin áą­awng hrang hrang a thiam zung zung a (a hnuah phei chuan áą­awng chi 9 zet a thiam phah a ni). Harsatna tinreng karah sorkar inrelbawlna áą­ha zawk beiseiin, thuziak lar Karl Marx-a thurin (Marxism/Communism) a lo tui pui ve hle áą­hin a. Chumi zir tur chuan Moscow, Russia ram hialah te a han kal a ni. He a naupan lai chanchin leh a seilenna Juda chhungkua, retheihna, Pathian rin lohna, leh Communism a lo atchilh áą­hinna zawng zawngte hi a hnua Kristian a lo nih a, Communist sorkar hmaa huaisen taka a din leh theihna tura Pathianin a lo buatsaih lawkna vek a lo ni ta a ni. 

            Kum 1938-a Kristian a lo nih ták dĂ n: Richard Wurmbrand-a Kristian a lo nih dan kha a mak khawp mai, Pathian ruahmanna danglam bik tak a tling a ni. A chhan chu a hma zawng khan Pathian ring lo (atheist) nghet tak a ni a, Juda thlah a nih bakah sakhua hi a ngaithei lo hle áą­hin. Romania rama tlang khaw te tak te, Wanch (Valea Verdelui) an tih maiah hian karpenter (áą­hingtu) putar pakhat, Christian Wolfkes-a a awm a. He carpenter putar hi a damlo nasa hle a, a thih hmain Pathian hnenah áą­hinlung takin hetiang hian a lo áą­awngáą­ai áą­hin a ni:

"Lalpa, ka thih hmain ka hnenah hian Juda (Jew) pakhat tal rawn hruai la, Chanchin Ṭha ka lo hrilh ve ang hmiang. Isua pawh kha Juda a ni si a," tiin nileng zankhuain a lo áą­awngáą­ai áą­hin. Chumi lai vel chuan Richard Wurmbrand-a pawh hi a nupui Sabina nen an innei tawh a, a hriselna a áą­hat loh deuh avĂ ngin chumi tlang khaw lamah chuan an va zin/chawl hahdam phei a. Vawi khat chu, an kal kual laiin kha Karpenter putar lo áą­awngáą­ai áą­hin nen khan an va intawng ta hlawl mai a! Putar chuan Richard-a chu Juda a ni tih a hriat rual rual khan a áą­awngáą­aina chhanna a ni tih hriain a lawm kher mai. 

            Bible Hmasa ber dawn thu: Putar chuan Richard-a chu Bible a pe a. Richard-a chuan a hmain Bible hi vawi tam tak a lo chhiar tawh áą­hin a, mahse chhiar chhuah erawh a nei ngai lo. Putar Christian Wolfkes-a, thlarau lama nung leh a hmangaihna avĂ ng khan, Richard-a áą­hinlungah chuan he Bible thar hi a nung ta riau mai a ni.

            Richard-a chuan hetiang hian a sawi zui: "He Bible ka han chhiar hian, thu mai mai a ni ta lo. Ka áą­hinlung takin a chhunga mi zawng zawng hi a tak a ni tih ka hria a, ka mittui a lo tla a, Isua Krista chu ka Lal leh Chhandamtuah ka pawm ta a ni," a ti. 

            A nupui Sabina-i inpekna ve thung: Richard-a'n Krista a pawm hnu hian a nupui Sabina hnenah chuan zĂŁm takin a hrilh a. A chhan chu a nupui pawh kha Juda, Pathian ring lo (atheist) a nih vang a ni. Mahse, Sabina pawh khan a pasal nun lo danglam ta hlawk leh a hmangaihna lo nung thar ta lutuk a hmuh khan, rei lo teah amah pawhin Isua Krista chu a rawn ring ve ta nghal a ni! Kha carpenter putar áą­awngáą­aina aáą­ang khan khawvel pumin a hriat zui tur, Communist sorkar hma pawha tlu ve lo tur thuhretu huaisen Richard Wurmbrand-a chu a lo piang thar ta a ni.

            Richard Wurmbrand (1909–2001) hian Pastor hna a thawk zui ta a. Sorkarin kohhran a khap hnuah pawh thurukin chanchin áą­ha a hril zui zel a, Russia sipai lo lutte hnenah pawh huaisen takin Pathian thu a hril áą­hin. 

            Tan in hrehawm tawrhna: Kum 1948 khan Communist (Secret Police) ten an man a, hming lem hman tirin khawi hmunah nge a awm tih an thupsak hmak a ni. Kum 14 zet tan inah hian a awm a, sawisakna rapthlak tak (torture) a tuar áą­hin. Ṭhinlung leh taksa lam hliam nasa tak a tuar a, mahse a rinna a phatsan ngai lo. Kum 1964 khan Norwegian Mission to the Jews leh Christian khawvel hruaitu dangten dollar 10,000 zet pein an tlan chhuak ta a ni. 

            A nupui Sabina Wurmbrand sorkarin hrehawm a tuar tir ve dan: Richard Wurmbrand-a Communist sorkarin an man hnu khan, a nupui Sabina Wurmbrand pawhin rin loh leh beisei loh tawp hrehawmna rapthlak tak a tuar ve zui nghal a. Sorkar khán a pasal a phatsan theih nan leh an sorkar duh dan a zawm theih nan nasa takin an sawisa ve áą­hin. A pasal Richard-a an man hnu kum 1950 khan, Sabina pawh chu Communist sorkar chuan an man ve ta nge nge a. An fapa pawh enkawltu nei loin a vakvai ta a. In leh lo leh enkawltu nei lo ‘homeless’ a lo ni ta. Kum 3 chhung zet jail-ah an khung a ni. Communist sorkarin an hmelmate hremna tura an siam nna hahthlak lutuk (Danube-Black Sea Canal) hi hmun hrehawm hmingthang tak a ni. Chutah chuan Sabina chu khua a vawh pawhin vur karah te, nileng zankhuain kawng siamna lung thiar leh lai turin an thawhtir áą­hin. Hmeichhe tan phei chuan chumi tawrh chu thihna tluk hial a ni. Kum 1953-ah Sabina chu lung in aáą­angin a lo chhuak a. Sabina a lo chhuah hnu hian áą­hian rintlakte tanpuina nen an fapa Mihai (Micahel tia koh) nen an inhmu leh thei a ni. Mahse, an chhungkaw lu ber Richard-a chu an la hmu ve lo va, thi tawhah an lo ngai hlen hman áą­ep a. Kum 14 chhung zet thim hnuaiah leh hrehawm tinreng tuara a awm áą­hin avĂ ngin Richard Wurmbrand-a a lo chhuah chuan a cher chhe ĂŞm ĂŞm a, a taksaah hliam hnuhma tam tak a awm a. A nupui leh a fapa hmaah a han inlan leh meuh chuan an lo hre hrang thei lawk lo hial a ni. 

            Richard Wurmbrand-a thusawi (quotes) tam takte hian khawvel puma rinna dik leh huaisenna chungchangah áą­hinlung a khawih hle áą­hin. Hriat hlawh leh langsar zualte chu hetiang hi a ni:

 Hmangaihna leh Hmelmate:

"Tan inah khan Isua Krista hmangaihna ang kha ka nei a, ka thlarau khân khawvel zawng zawng huap se ka ti hial a ni. Kha hmangaihna khan min sawisatute thlengin a huam a ni."
(Tan inah hrehawm tak a tuar lai pawha hmangaihna áą­hinlung a hloh lohzia a sawina a ni.)

 Rinna leh Hlauh lohna: "Pathian ramah hian 'Hlau suh' tih hi vawi 366 lai a chuang a, chu chu kum khat chhunga ni awm zat zel atan a ni a; a chuang liam leh ni khat (leap year) thleng pawhin a huam a ni."

(Eng tik lai pawha hlau lo tura Pathianin min duhzia a sawina a ni.)

"Kristian pakhat hi an vit nawn an vit nawn thei a, mahse a kutin thihna hriamhrei a hĂąm ve hma chuan amah kha i hneh chuang lo vang." (Rinna avĂ nga tuartute thlarau nun a thih theih lohzia a sawina a ni) 

Tan in leh Hrehawm Tawrhna:

"He khawvelah hian Thlarau Thianghlim tana tui hna ber chu khawvel tan in thim ber berte hi an ni fo áą­hin." (Hrehawmna karah Pathian a hnaih bikzia a sawina a ni.)

"Mihring hian an tisa taksa chauh an sawisa thei a, i ṭhinlung kha Isua tán i hum tlat chuan tu mahin an tikhawlo thei lo."

 Kohhran leh Rinna Tak:

"Kohhran thuruk (Underground Church) awmzia chu - a puihna diltu hnenah eng mah nei lo angin a inlan a, mahse khawvel tihausa thei khawpa thuruk hausa tak vawng tlat si hi a ni."

"Pathian rina Isua hnung zui tur hian mi 'huaisen' nih a ngai lo, Isua zawk kha kan huaisenna a ni."

 Pawl din: Kum 1967 khan "The Voice of the Martyrs" (VOM) pawl hi a din a. He pawl hian khawvel hmun hrang hranga rinna avĂ nga tihduhdah tuartu Kristianten mamawh an neih hrang hrang an ngaihtuahsak áą­hin.

 Lehkhabu: Lehkhabu chhiar hlawh tak tak a ziah zinga lar ber chu "Tortured for Christ" (Krista avĂ nga sawisak tawrhna) tih kha a ni. Kum 1945-a "Congress of Cults" (Sakhaw hrang hrang inkhawmpui) neih a nih laia Richard Wurmbrand-a leh a nupui Sabina te huaisenna kha Kohhran chanchina thil ropui tak a ni. Kha thil thlen dan kha a hmuhnawmin a ngaihnawm hle. World War II a tawp hnu, kum 1945 khan Romania ram chu Russian sorkar (Communist) sipaite chuan an rawn awp chhunzawm ta a. Communist sorkar thar chuan sakhaw hruaitu zawng zawngte chu he inkhawmpui, Congress of Cults, Parliament in chhungah hian a ko khawm vek a ni. He inkhawmpui hi khawvel hriatah leh ram pum hriat turin Radio hmanga fiah taka puan chhuah (broadcast) a ni nghe nghe. A tum ber chu sakhaw hruaitute hnen aáą­anga sorkar thlawpna (loyalty) phut a, Communist thurin chu Kristianna nen a inrem viau a ni tih sawitir kha a ni.

             Hruaitu tam tak an tlâwm: Inkhawmpui a lo intan ta a, delegate-te pawh 4,000 zet an tling. Rin loh takin Pastor, Puithiam, leh Bishop hrang hrangte chu intlar chhuakin, Joseph Stalin-a thlalak hmaah chuan lawmthu an sawi zut zut a. Sorkar thar chu an fak mawlh mawlh a. Kohhran leh Communist sorkar chu inthurual taka an kal dun theih thu an sawi hlawm a ni. Richard Wurmbrand-a leh a nupui Sabina te pawh chu milar leh mi pawimawh an nih avĂ ngin zirlai zinga thutna hma lamah an áą­hu ve a. Hruaitu dangten sorkar an fak leh Isua Krista an phatsan lek lek a hmuh chuan Sabina áą­hinlung a na hle áą­hin.

             Sabina chuan a pasal Richard-a chu a nek zeuh a, "Richard, va ding chhuak la, Isua hmel aáą­ang hian he mualphona hi va hrufai rawh! A hmaiah an chil an chhahsak a nih hi," a ti a. Richard-a chuan thil thleng thei zawng zawng hriain a nupui chu a en a. "Ka va ding chhuak a nih chuan, pasal i nei tawh lo vang (an mi thah emaw, an mi man emaw ka ni dawn si a)," tiin a chhang a. Sabina chuan huaisen tak leh chiang takin, "Mi dawihzep hi pasal atan ka mamawh lo ve," tiin a chhang let áą­hak a ni. Chumi hnu chuan Richard Wurmbrand-a chu huaisen takin mipui hma, rostrum-ah chuan a han ding chhuak ta a. Sorkar hruaitute chuan Pastor Wurmbrand-a chu milar a nih avĂ ngin sorkar fakna thu a rawn sawi ve ngei an lo beisei a ni. Mahse, Richard-a chuan a microphone a dawn velah ram pum hriat turin hetiang hian a puang ta zawk a: "Kan hna ber leh kan mawhphurhna chu he khawvela rei lote chhunga atána thil tithei turte leh sorkarte chawimawi hi a ni lo. Mihring leh Kohhran hian Pathian leh Isua Krista chauh hi kan chawimawi tur a ni!" tiin a au chhuak ta tlat mai! 

            Kha a thusawi huaisen tak avĂ ng khan in chhung boruak chu a alh nghal hup hup a. Minister of Cults (Sakhaw thila sorkar hotu ber) chuan a áą­hinrim lutuk chu microphone chu a rawn tihtawpsak (cut)  nghal a. Mipui zingah pawh sorkar hlauhna chu tlanchhiatsan duhtu a awm avĂ ng chuan kut an lo beng hluah hluah a, boruak a buai nuaih ta a ni.

             He a thil tih huaisen tak avĂ ng hian Communist sorkar hmelma lian bera a ngaih a lo ni ta a. An chhinchhiah nghal chat a. Hemi hnu aáą­ang hian a rĂ»kin Underground Church (Kohhran thuruk) a din zui a.  A hma lama sawi tawh angin, kum 1948-ah sorkarin a man a, kum 14 zet tan inah an hren phah ta a ni.

      Rev. Dr. Richard Wurmbrand hian 8th March 1991 khan Mizoram rawn tlawhin inlaichinna pawimawh tak a rawn siam a. Mission for Christ hnuaia Missionary Training Centre (Hermon Veng, Durtlang Leitan, Aizawl) Rev. Dr Lalchungnunga din a rawn hawng a ni. Hawn a nih aáą­anga kum khatna 1992-ah missionary batch hmasa ber lakluh an ni bawk. Rev. Dr. Lalchungnunga hi kum 91 mi niin July 7, 2024 (Pathianni) khan a boral a. Durtlang Hermon Venga an hmunpuiah vui liam a ni. 

            Ringtute hian harsatna an tawk lo a ni lo. An harsatna aiin Pathian an dah lian a. Mite hriat loh hian nasa takin an rum ve fo áą­hin.

……………………………….